Co uwalnia się w 2026 roku? Domena publiczna po dwóch stronach Atlantyku
Każdego roku, 1 stycznia, część dorobku kulturowego przechodzi do domeny publicznej. Oznacza to wygaśnięcie majątkowych praw autorskich i możliwość legalnego korzystania z dzieł — ich kopiowania, publikowania, opracowywania oraz wykorzystywania w edukacji, badaniach i projektach takich jak Wikipedia.
Choć mówimy o jednym globalnym zjawisku, jego skutki nie są jednakowe na całym świecie. W 2026 roku szczególnie wyraźnie widać różnice między Stanami Zjednoczonymi a Europą — zarówno w zakresie tego, jakie utwory trafiają do domeny publicznej, jak i zasad, które o tym decydują.
Jak działa domena publiczna i dlaczego zasady są różne
Różnice między krajami wynikają z odmiennych systemów prawa autorskiego. W jednych porządkach prawnych kluczowa jest data publikacji utworu, w innych — moment śmierci autora. To sprawia, że ten sam tekst, film czy obraz może znajdować się w domenie publicznej w jednym kraju, a w innym wciąż pozostawać objęty ochroną.
USA: rok publikacji jako klucz do domeny publicznej
W Stanach Zjednoczonych o wejściu utworu do domeny publicznej decyduje przede wszystkim rok publikacji, a nie data śmierci autora. Od 1 stycznia 2026 roku do domeny publicznej w USA przechodzą utwory opublikowane w 1930 roku.
Był to okres intensywnego rozwoju kultury masowej. W kinach, prasie i muzyce pojawiały się formy, które do dziś są punktami odniesienia. Z tego powodu lista dzieł wchodzących do domeny publicznej w USA obejmuje wiele tytułów i postaci szeroko rozpoznawalnych.
Przykłady utworów z 1930 roku
Do domeny publicznej wchodzą m.in.:
pierwsze filmy z udziałem Betty Boop, jeszcze zanim jej wizerunek został utrwalony w późniejszej, charakterystycznej formie,
kolejne czarno-białe kreskówki z Mickey Mouse, powstałe po Steamboat Willie,
najwcześniejsze ekranowe wystąpienia psa, który dopiero później stanie się znany jako Pluto — m.in. w filmach The Chain Gang i The Picnic,
pierwsze paski komiksowe Blondie oraz debiutanckie historyjki Quick & Flupke autorstwa Hergégo.
Obok animacji i komiksu do domeny publicznej w USA trafiają również konkretne utwory literackie i filmowe z rocznika 1930, takie jak As I Lay Dying Williama Faulknera, The Maltese Falcon Dashiella Hammetta czy The Murder at the Vicarage Agatha Christie — w zakresie, w jakim chodzi o konkretne wydania opublikowane w Stanach Zjednoczonych. Podobnie jest z wybranymi filmami, standardami muzycznymi oraz nagraniami dźwiękowymi z połowy lat 20.
Warto tu podkreślić jedno doprecyzowanie: do domeny publicznej wchodzą konkretne utwory i konkretne wersje z danego roku, a nie całe postacie, marki czy pełne dorobki twórców. Późniejsze warianty wizualne, adaptacje, opracowania czy znaki towarowe mogą nadal podlegać ochronie. Domena publiczna otwiera się etapami — dokładnie tak, jak etapami powstawała kultura.
Sztuka i fotografia w USA
Rok 1930 to nie tylko popkultura, lecz także istotny moment w historii sztuki i fotografii. W 2026 roku w USA do domeny publicznej przechodzą również dzieła sztuki opublikowane lub zarejestrowane w 1930 roku, reprezentujące różne nurty nowoczesności.
Dotyczy to m.in. prac takich artystów jak Piet Mondrian, Paul Klee, Sophie Taeuber-Arp czy Theo van Doesburg, a także monumentalnych realizacji José Clemente Orozco oraz fotografii mody publikowanych w amerykańskiej prasie przez Edward Steichen.
Wszystkie te prace tracą ochronę w USA ze względu na rok publikacji, a nie biografię twórców. To istotna różnica wobec systemu obowiązującego w Europie.
Europa: 70 lat od śmierci autora
W Polsce i w większości krajów Unii Europejskiej obowiązuje inna zasada: utwory przechodzą do domeny publicznej 70 lat po śmierci autora. W efekcie od 1 stycznia 2026 roku do wspólnego obiegu trafia twórczość osób, które zmarły w 1955 roku.
Oznacza to inne przesunięcie akcentów niż w USA. Zamiast kultury masowej na pierwszy plan wysuwają się literatura, nauka i sztuka XX wieku. Do domeny publicznej wchodzą m.in. oryginalne teksty literackie Thomas Mann, publikacje i eseje naukowe Albert Einstein, a także dzieła plastyczne twórców takich jak Fernand Léger czy Yves Tanguy. To również eseistyka i filozofia, w tym pisma José Ortega y Gasset.
W tym kontekście często pojawia się pytanie o Agathę Christie. Jej powieści były publikowane już w latach 30., co powoduje, że konkretne amerykańskie wydania z 1930 roku mogą wchodzić do domeny publicznej w USA. W Europie sytuacja wygląda inaczej: autorka zmarła w 1976 roku, dlatego jej twórczość jako autora pozostaje objęta ochroną prawnoautorską i nie przechodzi do domeny publicznej w UE w 2026 roku. To jeden z najbardziej czytelnych przykładów różnic między systemami prawa autorskiego.
W praktyce oznacza to, że przy korzystaniu z domeny publicznej zawsze trzeba brać pod uwagę konkretną jurysdykcję oraz konkretną wersję utworu. Dodatkowo tłumaczenia, nagrania i późniejsze opracowania mogą mieć własnych autorów i własne terminy ochrony.
Dlaczego to ma znaczenie?
Domena publiczna nie jest pojęciem abstrakcyjnym ani wyłącznie prawniczym. To realne narzędzie pracy dla Wikipedii, instytucji kultury, edukatorów i badaczy. Dzięki niej historia, nauka i sztuka mogą krążyć swobodnie, bez barier prawnych, docierając do milionów odbiorców na całym świecie.
Otwarte dziedzictwo sprzyja ponownemu wykorzystaniu zasobów, wspiera edukację i umożliwia nowe interpretacje materiałów historycznych. Jednocześnie zwiększa widoczność zbiorów: przykładowo Wellcome Collection informowała, że obrazy z jej kolekcji osiągnęły ponad 1,5 miliarda wyświetleń na Wikipedii, a zasoby Muzeum Narodowego w Krakowie były wyświetlane dziesiątki milionów razy. Otwarte materiały są też wykorzystywane w projektach edukacyjnych, takich jak Wikipedia w Szkole, gdzie stają się częścią codziennej pracy uczniów i nauczycieli.
Mimo rosnących możliwości technologicznych i deklarowanej otwartości, dla wielu instytucji dziedzictwa kulturowego zapewnienie równego dostępu do zbiorów wciąż pozostaje wyzwaniem. Szacuje się, że jedynie niewielki odsetek instytucji udostępnia swoje zasoby w pełnym trybie open access.
Otwarte dziedzictwo jako wspólna odpowiedzialność
W odpowiedzi na te wyzwania powstała The Open Heritage Coalition — globalna inicjatywa zainicjowana przez Creative Commons, zrzeszająca organizacje z wielu krajów i sektorów. Jej celem jest działanie na rzecz sprawiedliwego, równego dostępu do dziedzictwa znajdującego się w domenie publicznej. Wikimedia Polska dołączyła do Koalicji, wspierając ideę otwartego dziedzictwa jako dobra wspólnego.
Opublikowane Oświadczenie w sprawie Otwartego Dziedzictwa definiuje wspólne wartości, identyfikuje bariery dostępu i wskazuje, w jaki sposób otwartość wzmacnia prawa kulturalne, kreatywność i zrównoważony rozwój. Dokument ten stanowi punkt wyjścia do międzynarodowego dialogu na temat ram, które ułatwią instytucjom kultury bezpieczne udostępnianie zbiorów.
Domena publiczna pozostaje jednym z fundamentów projektów Wikimedia. To dzięki niej wiedza, kultura i nauka mogą być dostępne dla wszystkich — aby każdy mógł z nich korzystać, uczyć się i tworzyć nowe wartości.
Przekaż darowiznę
Jako organizacja pożytku publicznego Wikimedia Polska finansuje swoją działalność m.in. z 1,5% podatku PIT, darowizn oraz grantów. Środki te wracają do społeczności w postaci projektów, wsparcia i infrastruktury — nie do treści Wikipedii, lecz do warunków jej tworzenia.
