Wikipedia jako jedno z ostatnich „dobrych miejsc” w internecie? Współpraca, spory i obrona przed dezinformacją
Podczas webinaru „Wikipedia a AI” z prof. Dariuszem Jemielniakiem rozmawialiśmy nie tylko o przyszłości encyklopedii w erze sztucznej inteligencji. Pojawiły się też ważne wątki o tym, jak działa społeczność Wikipedii, dlaczego projekty Wikimedia są elementem infrastruktury informacyjnej państwa i jak mogą pomagać w walce z dezinformacją. Z tych „pobocznych” wątków wyłania się obraz Wikipedii jako jednego z ostatnich miejsc w sieci, gdzie obcy sobie ludzie wciąż potrafią współpracować.
Wikipedia jako miejsce cywilizowanej rozmowy
W pewnym momencie rozmowy padło zdanie, że Wikipedia to jedno z ostatnich miejsc w internecie, które jest „dobre” – w tym sensie, że ludzie o różnych poglądach spotykają się, rozmawiają na względnie kulturalnym poziomie i wspólnie tworzą coś, co ma służyć wszystkim.
To nie znaczy, że na Wikipedii nie ma konfliktów. Przeciwnie – spory o hasła historyczne, polityczne czy społeczne potrafią być bardzo intensywne. Profesor Jemielniak zwraca jednak uwagę na coś innego:
- obowiązują tu jasno opisane zasady,
- kluczowe jest odwoływanie się do wiarygodnych źródeł,
celem jest wspólne - wypracowanie wersji, która jak najlepiej odzwierciedla stan wiedzy, a nie „wygranie” sporu. I ważne jest też to wypracowywanie wersji przez społeczność edytorską; nikt nie narzuca “jedynej słusznej koncepcji”
To odróżnia projekty Wikimedia od większości współczesnych platform społecznościowych, gdzie algorytmy premiują skrajne emocje, a nie wspólne dochodzenie do prawdy. W tym sensie Wikipedia jest nie tylko encyklopedią, ale także laboratorium „społeczeństwa współpracującego”.
Kluczową różnicą między Wikipedią a platformami społecznościowymi jest także brak w Wikipedii algorytmów tworzących bańki informacyjne dla twórców i odbiorców. Platformy społecznościowe izolują użytkowników od treści spoza ich bańki i tym samym przyczyniają się do rozluźniania i ostatecznie zerwania więzi społecznych. Natomiast mechanizm tworzenia zasobów Wikipedii sprzyja spotkaniu ludzi o różnych poglądach i punktach widzenia, a czytelnikowi przedstawia pełną informacją na dany temat i historię dochodzenia do bieżącej wersji artykułu, łącznie z dyskusjami nad nim.
Ruch otwartej wiedzy – nie tylko Wikipedia
Prof. Jemielniak podkreślał, że sposób działania Wikipedii nie jest całkowicie wyjątkowy – wpisuje się w szerszy ruch otwartej wiedzy i otwartego oprogramowania.
Podobny etos współpracy znajdziemy w społecznościach tworzących wolne oprogramowanie czy otwarte mapy. To tam od lat testowane są modele pracy, w których:
- obcy sobie ludzie z całego świata współtworzą złożone projekty,
- główną walutą jest zaufanie i reputacja,
- efektem są dobra wspólne – od kodu źródłowego po dane przestrzenne.
Wikipedia jest jednym z najbardziej znanych przykładów takiego „społeczeństwa współpracującego”, ale na pewno nie jedynym. Wspólne dla tych inicjatyw jest przekonanie, że technologia może służyć nie tylko komercyjnym platformom, ale też obywatelom, edukacji, nauce.
Wikipedia jako element infrastruktury krytycznej
Z perspektywy Wikimedia Polska szczególnie ważny był wątek roli Wikipedii w walce z dezinformacją. Grzegorz Kopaczewski zapytał wprost, czy nie powinniśmy myśleć o polskojęzycznej Wikipedii jako o elemencie infrastruktury krytycznej państwa – tak samo ważnym dla bezpieczeństwa informacyjnego, jak infrastruktura energetyczna dla bezpieczeństwa fizycznego.
Prof. Jemielniak zwrócił uwagę, że:
- Wikipedia jest pierwszą linią obrony – to jedno z pierwszych miejsc, do których sięgają odbiorcy, gdy chcą „sprawdzić”, o co chodzi w danym wydarzeniu, osobie czy zjawisku.
- Atak na Wikipedię jest relatywnie tani, jeśli społeczność jest mała – wystarczy kilkadziesiąt osób, które przez pewien czas będą budować wiarygodność i konsekwentnie wprowadzać manipulacje.
- Koszt takiego ataku rośnie wraz z liczbą kompetentnych edytorów – im więcej osób potrafi rozpoznać nierzetelne źródła, zauważyć manipulację i przywrócić neutralność, tym trudniej jest zorganizować skuteczną kampanię dezinformacyjną.
Dlatego – zdaniem profesora – najlepiej wydane publiczne pieniądze na obronę przed dezinformacją to te, które inwestujemy w ludzi uczących się edytować Wikipedię: studentów dziennikarstwa, medioznawstwa, bibliotekoznawstwa, nauczycieli czy aktywistów.
Edukacja jako tarcza przeciw dezinformacji
Z tego myślenia wynika bardzo konkretny postulat: zamiast próbować „odgórnie kontrolować internet”, lepiej budować szeroki program edukacyjny wokół projektów Wikimedia.
Taki program mógłby obejmować m.in.:
- zajęcia na uczelniach poświęcone praktycznej pracy z Wikipedią i Wikidanymi,
- szkolenia dla nauczycieli i nauczycielek, którzy wykorzystują projekty Wikimedia w edukacji,
- stypendia i granty dla osób rozwijających treści z obszarów szczególnie podatnych na manipulacje (historia, zdrowie, nauki społeczne),
- programy wolontariackie i obywatelskie, w których edytowanie Wikipedii jest częścią działań na rzecz lokalnej społeczności.
Wikimedia Polska już dziś prowadzi szkolenia i warsztaty dla instytucji kultury, organizacji społecznych czy środowisk naukowych. W najbliższych latach chcemy rozwijać te działania właśnie w kierunku systemowego wzmacniania odporności na dezinformację – tak, aby edytowanie Wikipedii było traktowane nie tylko jako hobby, ale także jako forma odpowiedzialnego działania obywatelskiego.
Co z tego wynika dla Wikimedia Polska?
Z tych wątków webinaru „Wikipedia a AI” wyłania się kilka kluczowych kierunków dla Wikimedia Polska:
Wzmacnianie Wikipedii jako przestrzeni współpracy ponad podziałami
- Dbamy o kulturę dyskusji i jasne zasady tworzenia treści oparte na źródłach.
- Pokazujemy Wikipedię jako alternatywę wobec spolaryzowanych mediów społecznościowych i miejsce wspólnego budowania dobra oraz zacieśniania więzi społecznych
Budowanie partnerstw wokół edukacji medialnej i informacyjnej
- Współpraca z uczelniami, szkołami i instytucjami kultury,
- Programy, w których praca z Wikipedią uczy krytycznego myślenia, weryfikowania źródeł i odpowiedzialnego tworzenia treści.
Rozwijanie kompetentnej społeczności jako „tarczy” ochronnej
- Inwestowanie w szkolenia dla nowych edytorów
- Wspieranie osób, które biorą na siebie odpowiedzialność za najbardziej wrażliwe obszary wiedzy,
- Szukanie finansowania (np. w ramach KPO czy programów grantowych) na długofalowe programy edukacyjne.
W świecie, w którym algorytmy i modele językowe coraz częściej pośredniczą w naszym kontakcie z informacją, projekty Wikimedia pozostają jednym z niewielu miejsc, gdzie wciąż można zobaczyć, jak wygląda „żywa” praca nad wiedzą – z dyskusją, sporami, ale też z realną współodpowiedzialnością.
Jeśli chcesz:
- lepiej rozumieć, jak działa Wikipedia,
- nauczyć się edytować artykuły,
- włączyć się w działania na rzecz rzetelnej informacji i otwartej wiedzy,
śledź nasze kanały i zapisz się na newsletter Wikimedia Polska. Informujemy tam o kolejnych webinarach, szkoleniach i projektach, w które możesz się włączyć – niezależnie od tego, czy jesteś badaczką, nauczycielem, studentką, czy po prostu osobą, która nie lubi dezinformacji.
Przeczytaj także
Przeczytaj o naszym stanowisku w sprawie wdrożenia AI Act TUTAJ
