Po ponad dwóch dekadach mozolnej pracy nad procedurami współdziałania społeczności, mechanizmami weryfikowania i zatwierdzania informacji, po zmaganiach ze zorganizowanymi działaniami dezinformacyjnymi – Wikipedia stała się nie tylko ważną częścią infosfery, ale jednym z fundamentów jej bezpieczeństwa. W czasie wojny informacyjnej jest de facto częścią infrastruktury krytycznej.
Po 25 latach istnienia Wikipedia stała się czymś znacznie większym niż tylko internetową encyklopedią. Jest kilka powodów, dla których Wikipedia i jej projekty siostrzane mają kluczowe znaczenie dla naszego bezpieczeństwa informacyjnego.
Skala działań – zakres tematyczny i liczba edytorów
Celem Wikipedii jest zgromadzenie i udostępnienie sumy ludzkiej wiedzy. Tak postawiony cel definiuje ramę działań: musi ona być jak najszersza, dlatego Wikipedia operuje na poziomie uniwersalnym. Jest powszechna, wszechstronna, wspólna – jednocześnie narodowa i globalna. Tak ambitnego celu nie zrealizuje garstka osób.
Dlatego codziennie setki tysięcy ludzi na całym świecie, i tysiące w Polsce, pracują pro bono, żeby dostarczyć wiarygodną, rzetelną wiedzę milionom czytelników. Zaangażowanie tysięcy aktywnych wolontariuszy powoduje, że czytelnik otrzymuje zaktualizowane, zweryfikowane, zwięzłe informacje bez emocjonalnego i wartościującego przekazu. W odróżnieniu od projektów fact-checkingowych, nastawionych na pojedyncze wybrane informacje i gaszenie „pożaru dnia”, Wikipedia przez skalę, siłę i sposób działania jest nastawiona zarówno na teraz, jak i na przyszłość. Z każdą minutą nadbudowuje gmach wiedzy, do którego codziennie zaglądają miliony w milionach spraw.
Wikipedia i bezpieczeństwo informacyjne – wartość symbolu
Siła marki Wikipedii powoduje, że jest ona ważnym źródłem wiedzy dla kluczowych grup odbiorców. Wikipedyści i wikipedystki ciągłym ulepszaniem projektu, poświęceniem i społecznikowskim nastawieniem wspięli się na bardzo wysoki poziom społecznego zaufania. Dzięki temu dostarczają wiedzę i informacje nie tylko czytelnikom indywidualnym, ale i mediom. W tym medium, które być może będzie dominującym kanałem komunikacyjnym przyszłości – czyli technologii AI.
Różne siły próbują oddziaływać na przekaz podawany przez modele językowe (LLM). Najprościej radzą sobie z tym właściciele firm oferujących usługi modeli LLM. Jak łatwo przesunąć suwak sentymentu w takim kanale informacji, udowadnia sprawa Groka i przestawienie jego narracji przez inżynierów (lub właściciela) na skrajne poglądy. Prosta sprawa: przesuwamy suwak i oto narrator, który sprawiał wrażenie rozsądnego rozmówcy, po chwili deklaruje się jako MechaHitler, obraża ludzi i wzywa do rozwiązania problemów metodami z III Rzeszy. Tu zmiana narracji była radykalna, dlatego łatwa do zauważenia. Co jednak w przypadku, gdy bardziej rozsądny właściciel/operator LLM-a będzie stopniowo, subtelnie zmieniał położenie suwaka sentymentu? Czy po pięciu-dziesięciu latach zauważymy, że większość użytkowników mówi językiem i poglądami właściciela usługi? Czy tak wsiąkniemy w treści tego języka, że uznamy je za oczywiste?
Wikipedia wpływa na LLM-y na podobnej zasadzie – poprzez miliony artykułów. Ale jakże odmienny jest punkt wyjścia, cel i metody działania. Wikipedyści to społeczność zróżnicowana pod każdym względem – politycznym, klasowym, narodowym, płciowym, zawodowym – a nie dobrani przez tajne służby kandydaci o „właściwych poglądach”.
Wikipedyści dążą do przekazania sumy ludzkiej wiedzy. Celem nie jest przekonywanie czytelników do danych poglądów. To nie służbiści jednego reżimu, którym płaci się za celowe wprowadzanie w błąd, ale pracujący pro bono i wspólnie ludzie, którzy kierują się zasadą konsensusu i neutralności. Ich praca jest zorganizowana w transparentny proces. Każdy może sprawdzić, co i kiedy dany Wikipedysta zrobił, kogo poprawił, kto poprawił jego, na jakie źródła się powołał. Ba! Każdy może sam zacząć edytować i poprawiać innych. To sprawia, że Wikipedia jest nie tylko jednym z zaufanych źródeł, ale jest niezbędna dla wiarygodności informacji przekazywanej przez nowe media. Infosfera przyszłości będzie bezpieczniejsza z Wikipedią.
Niezależność od mechanizmów rynkowych
Wikipedia działa na zasadach non-profit. Nie zabiega o interes akcjonariuszy, bo nie ma akcjonariuszy. Jest wolna od reklam – jednym słowem niezależna od nacisku ekonomicznego. Rzecz jasna utrzymanie modelu działania i infrastruktury kosztuje, i to sporo, ale hojne serca darczyńców są dowodem na to, że nie tylko tak się da, ale właśnie tak należy to robić. Darczyńcy nie uzależniają wpłat od właściwego politycznie przekazu, a czytelnicy mają pewność, że nie są profilowani i ich uwagą nie steruje algorytm, który chce im coś sprzedać.
Wikipedia jest wolna od kaprysów i poglądów właściciela, nacisków politycznych i ekonomicznych. I taka właśnie powinna być infrastruktura wiedzy – i każda inna infrastruktura. To warunek bezpieczeństwa i jej sprawnego działania.
Doświadczenie w walce z dezinformacją
Neutralność, różnorodność, konsensus oraz źródła, źródła, źródła. Wartości i mechanizmy, które kierują aktywnością społeczności Wikipedii, czynią ją kluczowym graczem w walce z dezinformacją.
Podstawą informacji są źródła. Bez powołania na źródło nie umieścimy w Wikipedii żadnej nowej informacji. Wiarygodność i rzetelność źródła jest przedmiotem ciągłych rozmów i dyskusji. W ocenie wiarygodności pomaga fakt dużego zróżnicowania społeczności. Różne doświadczenia i odmienne poglądy pozwalają spojrzeć na sprawę z wielu punktów widzenia. Zasada konsensusu powoduje, że te różne osoby, aby wykonać swoją misję, powinny razem podjąć wysiłek na rzecz sformułowania przekazu w sposób maksymalnie zbliżony do obecnego stanu wiedzy, a jednocześnie, zgodnie z zasadą neutralności, powinien być to przekaz wolny od wartościowania, opinii i twórczości własnej.
Neutralność, dążenie do konsensusu, różnorodność oraz powołanie na źródła to nie tylko wartości i mechanizmy – to warunki działania projektu i w projekcie. I to te warunki powodują, że Wikipedyści jako pierwsza duża cyfrowa społeczność podjęli walkę z dezinformacją, wykształcili metody tej walki i umiejętnie je zastosowali. Ich wieloletnie doświadczenie na tym polu jest niezwykle cennym zasobem w czasach informacyjnych wojen.
Wikipedia daje bezpieczeństwo temu, co kruche – pamięci i tożsamości
Powszechność internetowej encyklopedii, jej popularność i zaufanie, jakie otrzymuje od czytelników, sprawiły, że Wikipedia stała się bezpiecznym miejscem dla tego, co małe, zagrożone zniszczeniem lub zapomnieniem. Wikipedia to ogromne zasoby wiedzy o lokalnych zwyczajach i historii małych społeczności. Dzięki łatwemu dostępowi do informacji o tym dziedzictwie podtrzymanie jego żywotności jest łatwiejsze.
Wikipedyści przeczesywali biblioteki i archiwa w poszukiwaniu niskonakładowych pism etnograficznych, historycznych, czytali niszowe publikacje i przekazywali zawartą tam wiedzę wszystkim chętnym. Teraz ta wiedza jest na wyciągnięcie ręki, dla każdego. Niematerialne dziedzictwo i lokalna historia są bezpieczniejsze. Podobnie ma się rzecz z małymi językami. Dla wielu z nich Wikipedia stanowi kluczową część korpusu. To także dzięki Wikipedii ciągle żyją.
Wreszcie środowisko wiki oferuje dodatkowe, darmowe zabezpieczenie zasobów instytucji, które nie mają środków na rozbudowę serwerów. Małe muzea i instytuty są w posiadaniu tysięcy zdjęć, przedmiotów, dzieł sztuki, których cyfrowe kopie mogą i dla bezpieczeństwa powinny znaleźć się w publicznie dostępnej cyfrowej przestrzeni.
Suwerenność informacyjna
Działania dezinformacyjne osiągnęły wysoki poziom organizacyjny, charakteryzują się świetnym rozpoznaniem socjotechnicznym, są zaawansowane technologicznie i z łatwością pokonują bariery granic państwowych i językowych. W państwie demokratycznym, w modelu społeczeństwa otwartego, odpowiedź na takie działania powinna mieścić się w ramach tegoż modelu. Powielenie rozwiązań z państwa, które jest organizatorem działań dezinformacyjnych – czyli przejęcie totalnej kontroli nad infosferą, wprowadzenie cenzury i scentralizowanie całości przekazu – byłoby porażką państwa demokratycznego.
Dlatego tak ważna jest rola świadomych, aktywnych i pluralistycznych społeczności cyfrowych. Lokalne społeczności Wikipedii, w tym polska, są kluczowym graczem, bo rozumieją lokalność. Są odporne na wpływy zewnętrzne dzięki swojej liczebności, różnorodności i zasadom postępowania. Są świadome roli, jaką pełnią w społeczeństwie. Nie podlegają szefowi redakcji ani lokalnie, ani globalnie. Z tych samych przyczyn Wikipedia jest zwalczana w państwach autorytarnych i totalitarnych – model działania Wikipedii nie mieści się w zasadach działania tych państw. Zachowanie liczebności i różnorodności społeczności wikipedystów jest kluczem do wzmocnienia suwerenności informacyjnej.
Wspólnota i więź
Ostatecznym celem działań dezinformacyjnych jest doprowadzenie do zerwania więzi społecznych w atakowanej społeczności, wzmocnienie polaryzacji i obniżenie społecznego poziomu zaufania. Wszyscy kłamią, nie ufaj nikomu, nie współpracuj. Jesteś tylko ty i twoja rodzina, nie bądź frajerem, inni chcą cię okłamać i okraść.
Linki z tekstu
Infosfera przyszłości będzie bezpieczniejsza z Wikipedią. Możesz być jej częścią – każda edycja ma znaczenie.
Zacznij edytować Wikipedię →
